AI-stemmen zijn geschikt voor veel dingen, maar niet voor alles

Sinds kort heeft AI Wereld Vandaag een nieuwslezer die nooit ziek is, geen salaris ontvangt en zich nooit verslikt in een ingewikkelde bedrijfsnaam. Althans, dat laatste gaat nog weleens mis.

Onze dagelijkse nieuwspodcast wordt voorgelezen door een AI-stem. Een taalmodel helpt het nieuws te selecteren en samen te vatten, waarna een kunstmatige stem het resultaat uitspreekt. Op dit moment kijkt er nog een mens mee. Misschien is dat in de toekomst niet eens meer nodig.

Dat roept een interessante vraag op. Is dit eigenlijk wel een goede ontwikkeling? Zijn we niet bezig om iets menselijks weg te automatiseren?

Mijn antwoord is nee. Niet per definitie. Sterker nog, ik vind AI-stemmen voor dit soort toepassingen fantastisch.

Maar tegelijkertijd heb ik een groeiende hekel aan bepaalde vormen van AI-audio. Vooral wanneer kunstmatige stemmen proberen een menselijke ervaring na te bootsen die er helemaal niet is.

Het verschil zit niet in de technologie, maar in wat je ermee probeert te vervangen.

Ik wil iedere dag weten wat er speelt in de wereld van kunstmatige intelligentie. Welke nieuwe modellen zijn verschenen? Wat doet OpenAI? Hoe reageren concurrenten? Welke ontwikkelingen zijn echt belangrijk?

Dat nieuws kan ik lezen, maar ik kan het ook beluisteren terwijl ik onderweg ben, koffiezet of iets anders doe. Voor dat laatste heb ik niet noodzakelijk een menselijke presentator nodig.

Ik heb iemand, of in dit geval iets, nodig dat helder spreekt, de juiste informatie overbrengt en mijn tijd niet verspilt.

De AI-stem van AI Wereld Vandaag doet precies dat. Het is een distributiemiddel voor informatie. Niet wezenlijk anders dan de tekst op een website of de letters in een nieuwsbrief.

Natuurlijk moet de inhoud kloppen. Een taalmodel kan fouten maken, slecht nieuws selecteren of belangrijke nuances missen. Daar ligt een redactionele verantwoordelijkheid. Op dit moment controleren we daarom de inhoud voordat die wordt gepubliceerd.

Misschien kunnen we die controle ooit grotendeels automatiseren. Maar ook dan blijft iemand verantwoordelijk voor wat er onder onze naam verschijnt.

De stem zelf is daarbij nauwelijks relevant. Die hoeft geen persoonlijkheid te hebben, geen levensverhaal en geen mening over het nieuws. Hij moet het nieuws gewoon goed voorlezen.

Hier begint voor mij de grens.

Je kent ze waarschijnlijk wel: podcasts waarin twee AI-stemmen enthousiast met elkaar praten over een document, een artikel of een boek.

De ene stem zegt iets interessants. De andere reageert verbaasd. Vervolgens ontstaat er een zogenaamd spontaan gesprek, compleet met instemmende geluiden, grapjes en overdreven enthousiasme. Ik voel daar werkelijk helemaal niets bij. Gemini Notebook heeft bijvoorbeeld een functie waar AI's een discussie/gesprek kunnen voeren over het aangegeven onderwerp. Als experiment vind ik dat leuk, maar twee AI-modellen die een gesprek hebben vind ik tot nu toe weinig interessant.

Niet omdat de techniek slecht is. Integendeel. Soms klinkt het griezelig overtuigend. Maar wat hoor ik eigenlijk?

Twee stemmen die doen alsof ze met elkaar discussiëren. Alsof de ene spreker verrast wordt door het inzicht van de andere. Alsof er een gedachtewisseling plaatsvindt.

Terwijl er in werkelijkheid geen discussie is. Er wordt een gegenereerd script uitgevoerd.

En ja, ook menselijke podcasts kunnen gescript zijn. Een interview kan vooraf zijn voorbereid en een presentator kan een ingestudeerde vraag stellen.

Maar bij een werkelijk gesprek bestaat tenminste de mogelijkheid dat iemand van mening verandert. Dat een vraag onverwacht binnenkomt. Dat iemand aarzelt, iets niet weet of de ander tegenspreekt.

Dat is precies wat ik interessant vind aan gesprekken tussen mensen. Niet alleen de informatie die ze uitwisselen, maar het denkproces dat je hoort ontstaan.

Een kunstmatig gesprek tussen twee AI-stemmen kan heel nuttig zijn om complexe informatie toegankelijk te maken. Daar zal ongetwijfeld een publiek voor bestaan.

Een gesprek naspelen is iets anders dan een gesprek voeren.

Ook bij luisterboeken voel ik weerstand. Technisch gezien kun je vandaag de dag een compleet boek laten voorlezen door een kunstmatige stem. Dat kan goedkoop, snel en in vrijwel iedere gewenste taal.

Fantastisch voor wie anders geen toegang zou hebben tot zo'n luisterboek. En voor informatieve teksten waarbij de stem vooral een praktische functie heeft, zie ik genoeg mogelijkheden.

Maar bij literatuur wil ik iets anders. Ik luister momenteel de boeken van Tolkien via een audioboek. Fantastisch stemacteur-werk maakt dat éxtra leuk. Misschien dat spraakmodellen daar ooit bij in de buurt komen, maar voorlopig niet.

Wanneer iemand een roman voorleest, luister ik niet alleen naar de woorden van de schrijver. Ik luister ook naar de interpretatie van degene die ze uitspreekt. Dat heb ik niet bij het Achtuurjournaal, wel bij een groots episch verhaal.

Een kleine stilte. Een zin die net iets harder wordt uitgesproken. Een stem die breekt. Een subtiel verschil tussen twee personages. Dat zijn keuzes.

Een goede menselijke voorlezer probeert een verhaal te begrijpen en maakt op basis daarvan artistieke keuzes. Soms vind ik die keuzes prachtig, soms juist verschrikkelijk. Maar er zit een mens achter die uitvoering.

Een AI-stem kan al die effecten reproduceren. Misschien zelfs zo goed dat ik het verschil op een dag niet meer hoor.

Toch verandert dat voor mij niet alles. Want kunst is voor mij meer dan het eindresultaat. Het gaat ook om de menselijke bedoeling erachter.

Ik wil niet uitsluitend horen hoe verdriet klinkt. Ik wil een vertolking horen van iemand die probeert dat verdriet over te brengen.

Misschien is dat sentimenteel, dat vind ik prima. Niet alles hoeft efficiënter.

Ik denk dat we in discussies over AI vaak een verkeerde vraag stellen.

Kan AI dit vervangen?

Dat is een technische vraag. En het antwoord wordt steeds vaker ja.

Kan AI een nieuwsbericht voorlezen? Ja.

Kan AI een roman voorlezen? Ja.

Kan AI twee mensen nabootsen die met elkaar discussiëren? Ja.

Maar de interessantere vraag is: wat verliezen we wanneer we het vervangen?

Bij een dagelijkse nieuwsupdate verlies ik persoonlijk bijzonder weinig wanneer een kunstmatige stem de informatie uitspreekt. Sterker nog, dankzij die technologie kan ik een product maken dat anders veel meer tijd en geld zou kosten.

Bij een roman of een diepgaand gesprek verlies ik iets wat ik juist zoek: een menselijke interpretatie, een eigen perspectief of een onverwachte ontmoeting tussen gedachten.

Dat onderscheid lijkt mij belangrijker dan de simpele tegenstelling tussen AI en mens.

Ik ben niet tegen kunstmatige stemmen. Ik gebruik ze zelf. Ik wil er meer mee experimenteren en ik denk dat ze een enorm nuttige rol krijgen in media, onderwijs en informatievoorziening.

Maar ik hoef geen kunstmatige presentator die zogenaamd ontroerd is door een verhaal. Geen twee digitale collega's die elkaar feliciteren met een briljant inzicht. Geen neppe spontaniteit die wordt toegevoegd omdat een computer heeft geleerd dat echte mensen zo praten.

Misschien moeten we ophouden om AI steeds menselijker te willen presenteren.

Een kunstmatige stem hoeft geen vriend te worden. Een nieuwslezer hoeft niet te doen alsof hij het nieuws zelf heeft meegemaakt. Een taalmodel hoeft niet enthousiast te klinken over zijn eigen conclusies. Laat technologie vooral goed zijn in waar technologie goed in is.

Informatie verwerken. Samenvatten, vertalen, toegankelijk maken, voorlezen.

En laat mensen vooral de dingen doen waarbij hun menselijkheid juist de reden is dat we luisteren. Ik wil best iedere ochtend naar een AI-stem luisteren die mij vertelt wat er in de wereld is gebeurd.

Maar wanneer ik wil horen wat iemand ergens écht van vindt, wil ik ook dat er daadwerkelijk iemand is.