21% van werknemers voelt zich schuldig over AI-gebruik: 'Het voelt als vals spelen'

Kunstmatige intelligentie maakt opgang op de Nederlandse werkvloer, maar roept ook gemengde gevoelens op. Waar de een AI omarmt als productiviteitstool, worstelt de ander met de vraag: is dit wel eerlijk? Nieuw onderzoek brengt deze spanning in kaart.

Ruim 1.100 Nederlandse werknemers gaven inzicht in hun ervaring met AI op het werk. De uitkomsten schetsen een werkvloer in transitie: enthousiasme en terughoudendheid gaan hand in hand.

AI vindt vooral zijn weg bij administratieve en organisatorische taken. Bijna twee derde (64%) van de werknemers vertrouwt erop om werkzaamheden efficiënter in te richten. Ook agendabeheer en het stellen van prioriteiten (49%) worden graag uitbesteed aan de digitale assistent.

Maar zodra het persoonlijker wordt, neemt het vertrouwen af. Slechts 23 procent durft AI te laten meekijken naar burn-outsignalen, en nog minder (17%) wil feedback op de eigen werkstijl van een algoritme ontvangen. De conclusie: AI mag wel organiseren, maar niet oordelen over welzijn of ontwikkeling.

Niet iedereen voelt zich vrij om openlijk met AI te werken. Bijna vier op de tien werknemers (38%) gebruikt helemaal geen AI, maar opvallender is misschien wel dat 9 procent het gebruik bewust verzwijgt voor de leidinggevende.

Nog opmerkelijker: ruim een vijfde (21%) van alle werkenden voelt zich schuldig bij het inzetten van AI. De gedachte dat technologie taken overneemt die je 'eigenlijk zelf zou moeten doen' blijkt hardnekkig. Het roept herinneringen op aan eerdere technologische sprongen, van de rekenmachine tot de tekstverwerker, die aanvankelijk ook weerstand opriepen.

De onzekerheid vraagt om duidelijkheid. Bijna vier op de tien werknemers (39%) vindt dat werkgevers expliciet moeten aangeven welke taken wel en niet door AI ondersteund mogen worden. Sommigen nemen het heft zelf in handen: 16 procent bepaalt bewust waar ze AI inzetten en waar niet.

Die behoefte aan kaders is geen kleinigheid. Zonder duidelijke afspraken blijft de vraag knagen: doe ik mijn werk nog wel goed genoeg als AI meekijkt? En als ik sneller werk door AI, is dat dan eigenlijk wel eerlijk tegenover collega's die dat niet doen?

"De vergelijking met de rekenmachine gaat mank, maar het onderliggende gevoel is hetzelfde," zegt Martien Merks, CEO van Fellowmind Nederland. "Elke technologie die arbeid verlicht kan aanvankelijk aanvoelen als valsspelen. Maar uiteindelijk maakt het werk niet minder waardevol, alleen anders. Routinetaken verschuiven naar de achtergrond, menselijke vaardigheden komen juist naar voren."

Die verschuiving vraagt wel iets van organisaties. Technologie implementeren is relatief eenvoudig, maar medewerkers meenemen in de verandering vraagt om meer. Het gaat om beleid, om communicatie, en vooral om het bespreekbaar maken van ongemak. Want zolang werknemers zich schuldig voelen over efficiëntie, blijft AI een ongemakkelijke gast in plaats van een welkome collega.

De cijfers laten een spanningsveld zien tussen praktijk en gevoel. AI werkt, dat is duidelijk. De technologie maakt werk overzichtelijker en sneller. Maar het vertrouwen is voorwaardelijk: AI mag ondersteunen bij structuur en planning, maar moet wegblijven bij gevoel en ontwikkeling.

Die grens is niet alleen praktisch, maar ook symbolisch. Het zegt iets over welk werk we als 'echt' beschouwen. Administratie mag gemechaniseerd, maar feedback en begeleiding blijven mensenwerk. Of we dat over tien jaar nog steeds vinden, is de vraag. Voorlopig bepaalt die grens wel het tempo waarin AI zijn plek vindt.

Voor organisaties ligt de uitdaging in het scheppen van vertrouwen. Niet door AI op te dringen, maar door ruimte te geven voor experiment én twijfel. Door uit te leggen wat wel en niet mag, en vooral door te erkennen dat technologische verandering altijd ongemak oproept. Pas dan kan AI uitgroeien van concurrent naar collega.