Jetten mist Europese AI-top in Dublin: Luxemburg spreekt namens Nederland

Premier Rob Jetten was vrijdag niet aanwezig bij de eerste EU-top waarop regeringsleiders specifiek over kunstmatige intelligentie spraken. Door de politieke crisis rond het Belastingplan 2027 bleef hij in Den Haag. De Luxemburgse premier Luc Frieden vertegenwoordigde Nederland en België bij het overleg over Europese AI-rekenkracht, investeringen en veiligheid.

De Rijksvoorlichtingsdienst meldde woensdag dat Jetten vanwege de actuele politieke situatie niet naar Dublin zou afreizen. De Tweede Kamer had hem gevraagd aanwezig te zijn bij een ingelast debat over het belastingplan.

De spanningen binnen de Nederlandse coalitie liepen vervolgens verder op. D66 en CDA steunden samen met oppositiepartijen aanpassingen aan het belastingpakket, terwijl coalitiepartner VVD zich daartegen verzette. Vrijdag voerde Jetten crisisoverleg met zijn vicepremiers om de samenwerking te bespreken.

Zijn afwezigheid trof twee Europese bijeenkomsten. Donderdag 12 november kwamen leiders uit heel Europa bijeen voor de Europese Politieke Gemeenschap. Een dag later volgde de informele EU-top, die voor het eerst een afzonderlijk strategisch overleg over AI op het programma had.

Ook de Belgische premier Bart De Wever bleef thuis vanwege binnenlandse begrotingsproblemen.

De Luxemburgse premier Luc Frieden nam de vertegenwoordiging van Nederland en België over. Daardoor hadden de twee landen nog wel een vertegenwoordiger op regeringsleidersniveau, maar zaten hun eigen premiers niet aan tafel.

Frieden zei donderdag tegen het ANP dat hij het een grote eer vond Nederland te mogen vertegenwoordigen. Volgens hem liggen de standpunten van de Benelux-landen dicht bij elkaar.

Vrijdag benadrukte hij tegenover The Guardian dat die overeenstemming ook geldt voor de belangrijkste gespreksonderwerpen, waaronder AI en Oekraïne.

De premiers kennen elkaars standpunten bovendien uit recent overleg. Op dinsdag 10 november ontvingen Jetten, De Wever en Frieden elkaar nog tijdens de Benelux-top in Maastricht.

Toch is vertegenwoordiging door een andere regeringsleider niet hetzelfde als zelf deelnemen aan de gesprekken. Emeritus hoogleraar internationale betrekkingen Rob de Wijk uitte daarover bij EenVandaag kritiek. Volgens hem mist Nederland door de afwezigheid van Jetten een kans om rechtstreeks invloed uit te oefenen op de politieke richting van Europa.

Of Frieden bij de AI-besprekingen specifieke Nederlandse voorstellen heeft ingebracht, is niet bekendgemaakt.

De afwezigheid valt op omdat het Nederlandse kabinet vooraf juist uitgebreid had beschreven wat het tijdens de Europese top wilde bereiken.

In schriftelijke antwoorden aan de Tweede Kamer van 10 november ging het kabinet in op de Europese afhankelijkheid van buitenlandse AI-bedrijven. Nederland wil die afhankelijkheid verminderen door meer eigen capaciteit op te bouwen, zonder de samenwerking met betrouwbare internationale partners los te laten.

De Nederlandse inzet bestaat onder meer uit de AI-fabriek in Groningen, Europese supercomputerprogramma's en de ontwikkeling van AI-gigafabrieken. Daarnaast steunt Nederland een ambitieuze Europese Cloud & AI Development Act, die uitbreiding van de Europese reken- en datacentercapaciteit moet versnellen.

Het kabinet kiest daarbij voor een specifieke financieringsaanpak. In Nederland moet AI-infrastructuur vooral met marktfinanciering tot stand komen. De overheid kan randvoorwaarden verbeteren en als eerste klant optreden voor nieuwe Europese AI-oplossingen.

Dat raakt rechtstreeks aan de financiële discussies in Dublin. AI Wereld beschreef eerder hoe EU-leiders bespreken wie de uitbreiding van Europese AI-rekenkracht moet betalen. Nieuwe datacenters vragen grote investeringen in chips, gebouwen, elektriciteit en netaansluitingen.

Nederland had ook standpunten voorbereid over AI-veiligheid. Het kabinet wil aandacht voor misbruik van AI bij cyberaanvallen, systemen die onvoldoende aansluiten bij menselijke bedoelingen en de toenemende machtsconcentratie bij grote technologiebedrijven.

Deze onderwerpen sluiten aan bij de nieuwe Nederlandse AI-koers die het kabinet eerder deze maand presenteerde.

De bijeenkomst in Dublin was een informele Europese Raad. Dat betekent dat regeringsleiders geen formele wetgeving hoefden vast te stellen of definitieve besluiten over nieuwe AI-investeringen moesten nemen.

Het overleg moest vooral duidelijk maken welke richting Europa gezamenlijk wil inslaan.

Voorzitter António Costa had daarvoor twee gasten uitgenodigd. Arthur Mensch, topman van het Franse AI-bedrijf Mistral, sprak over het versterken van de Europese AI-industrie en de afhankelijkheid van buitenlandse technologie. Nobelprijswinnaar Geoffrey Hinton behandelde de maatschappelijke gevolgen en veiligheidsrisico's van AI.

In zijn officiële uitnodiging schreef Costa al dat hij in 2027 opnieuw met de regeringsleiders over AI wil spreken.

Voor Nederland lopen intussen de voorbereidingen op verdere Europese samenwerking door. Het kabinet heeft de Tweede Kamer toegezegd in het eerste kwartaal van 2027 nader te informeren over zijn inzet voor AI-infrastructuur.

De vraag blijft welke concrete Nederlandse prioriteiten tijdens de bijeenkomst door Frieden zijn overgebracht en hoe die terugkomen in de Europese vervolggesprekken.