Nederland moet niet automatisch meegaan in de wereldwijde AI-wedloop. Volgens hoogleraar Derk Loorbach kijken overheid en bedrijfsleven te veel naar economische groei en te weinig naar de gevolgen voor natuur, democratie en samenleving. Hij pleit voor een bouwstop voor nieuwe datacenters zolang het maatschappelijk nut niet is aangetoond. Tegelijkertijd ziet hij kansen voor AI bij lokale energievoorziening, voedselproductie en andere basisbehoeften.
Derk Loorbach is hoogleraar sociaal-economische transities aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en directeur van onderzoeksinstituut DRIFT. Hij onderzoekt hoe maatschappelijke systemen fundamenteel veranderen en welke rol overheden, bedrijven en burgers daarin spelen.
Die achtergrond geeft hem een andere blik op kunstmatige intelligentie. Waar het publieke debat vaak draait om nieuwe AI-modellen, productiviteitswinst en internationale concurrentie, kijkt Loorbach naar de maatschappelijke structuren waarin de technologie terechtkomt.
Op 6 november presenteerde
het kabinet de nieuwe AI-visie Kiezen voor AI voor iedereen. Daarin staan economische kansen, digitale autonomie en publieke waarden centraal. Het kabinet wil AI sneller en verantwoord toepassen en de Nederlandse positie versterken.
Loorbach vindt die koers onvoldoende. Volgens hem zou Nederland eerst moeten bepalen welke maatschappelijke doelen het wil bereiken en pas daarna beslissen welke rol AI daarbij krijgt.
AI Wereld legde hem tien vragen voor over systeemverandering, Big Tech, datacenters en de toekomst van Nederland.
1. Is AI een echte systeemverandering of versterkt het vooral bestaande economische structuren?
Kunstmatige intelligentie wordt vaak gepresenteerd als een technologische revolutie die onze samenleving ingrijpend verandert. Wat maakt AI volgens jou anders dan eerdere technologische ontwikkelingen?
Derk Loorbach: "Wij zien digitalisering en AI als een fundamentele verandering die diep ingrijpt op onze maatschappelijke en economische systemen, die grotendeels lineair en vaak ook nog analoog zijn georganiseerd.
Binnen de informatietechnologie en de online wereld is het natuurlijk ook een revolutie. Maar wij kijken vooral naar energie, mobiliteit, financiële systemen, gezondheidszorg, wetenschap en onderwijs. Alles verandert hierdoor."
2. Wat mis je in de nieuwe AI-visie van de Nederlandse overheid?
Het kabinet presenteerde dus een nieuwe AI-visie waarin economische kansen en publieke waarden centraal staan. Worden volgens jou de juiste vragen gesteld over de maatschappelijke gevolgen van AI?
Loorbach: "Nee. Het gaat veel te veel over volgen en kansen, beredeneerd vanuit economische groei en een soort naïeve gedachte van sturing.
Begin vanuit publieke waarden, een inzet op ecologische grenzen en transities naar een natuurpositieve samenleving. Identificeer vervolgens welke ruimte je AI wilt geven.
Tot die tijd pleit ik voor een verbod op nieuwe datacenters, zoals ook in Amerika wordt bepleit. Zeker als het gaat om buitenlandse, niet-Europese datacenters."
3. Wie moet bepalen of schaarse energie naar datacenters gaat?
Nederland worstelt met netcongestie, ruimtegebrek en de energietransitie. Tegelijkertijd groeit de behoefte aan AI-infrastructuur. Welke economische activiteiten verdienen voorrang, en wie moet daarover beslissen?
Loorbach: "De overheid moet die afweging maken. Maar momenteel doet ze dat niet goed, omdat ze het verkeerde doel centraal stelt: economische groei. Bovendien redeneert ze vanuit het bestaande, lineaire en fossiele systeem.
Neem netcongestie. Decentrale energievoorziening, energiegemeenschappen, het eerlijker rantsoeneren en belasten van energie, ook voor grootverbruikers, en flexibilisering kunnen voorkomen dat we honderden miljarden aan nieuw koper in de grond moeten stoppen.
AI kan daar ongelooflijk bij helpen."
Daarmee maakt Loorbach een belangrijk onderscheid. Hij is kritisch op de uitbreiding van AI-infrastructuur, maar ziet de technologie zelf ook als mogelijk hulpmiddel bij de overgang naar andere systemen.
4. Wanneer is technologische vooruitgang daadwerkelijk maatschappelijke vooruitgang?
De AI-sector belooft productiviteitswinsten, economische groei en oplossingen voor maatschappelijke problemen. Tegelijkertijd vraagt de technologie om energie, grondstoffen en grote investeringen. Hoe bepalen we of de maatschappelijke opbrengsten opwegen tegen de kosten?
Loorbach: "Dat is zeer discutabel. Tegenwoordig wordt ervoor gepleit om meer naar brede welvaart te kijken. Sommige economen zeggen dat we het de afgelopen decennia nauwelijks beter hebben gekregen in termen van luxe, terwijl we tegelijkertijd ongezonder worden en steeds meer stress ervaren.
De werkloosheid is laag en we hebben eigenlijk alles al. Moeten we niet juist minder willen?
Bovendien is de dreiging van AI enorm: surveillance, kennis en beroepen die waardeloos worden en een enorme milieu-impact."
Ik zie de voordelen verbleken bij de nadelen.
- Derk Loorbach5. Is de macht van grote AI-bedrijven verenigbaar met een rechtvaardige transitie?
Een groot deel van de AI-infrastructuur is in handen van enkele Amerikaanse technologiebedrijven. Welke risico's brengt die machtsconcentratie met zich mee voor Nederland en Europa?
Loorbach: "Dat is vragen naar de bekende weg. Het is een strategische, kapitale fout.
De hele gedachte dat we mee moeten doen omdat we anders zouden verliezen, gaat over groei voor de rijken ten koste van de aarde.
Laten we in Europa vooral inzetten op kwaliteit, gezondheid, democratie en autonomie."
Loorbach verzet zich daarmee tegen het uitgangspunt dat Nederland vooral moet concurreren op de voorwaarden van de internationale technologiesector. Hij wil dat Europa andere maatschappelijke doelen vooropstelt.
6. Moeten burgers en lokale organisaties veel meer zeggenschap krijgen over AI?
Je pleit in je werk voor fundamentele systeemverandering en meer ruimte voor decentrale initiatieven. Wat zou dat concreet betekenen voor de ontwikkeling en toepassing van kunstmatige intelligentie?
Loorbach: "Overheden zouden veel meer processen in lokale en regionale gemeenschappen moeten faciliteren om zaken samen te organiseren.
Denk aan mobiliteit, voedsel, wonen en energie. Een groot deel van onze basisbehoeften kunnen we op die manier organiseren, en daar kunnen we AI voor inzetten."
In deze benadering begint de ontwikkeling van AI niet bij de vraag welke producten technologiebedrijven aanbieden, maar bij de behoeften van lokale gemeenschappen. Technologie kan vervolgens helpen bij de organisatie daarvan.
7. Wie moet betalen voor de maatschappelijke kosten van AI?
AI kan werk veranderen, functies overbodig maken en nieuwe beroepen creëren. Hoe voorkomen we dat de voordelen vooral terechtkomen bij bedrijven en mensen die nu al over veel macht en kapitaal beschikken?
Loorbach: "De hele discussie over belastingen is al een veeg teken.
Alle maatschappelijke kosten moeten worden doorberekend. Dat kan prima, maar de overheid moet dat wel doen.
Nu zien we hoe moeilijk het politiek al is om zelfs maar beperkte belastingverhogingen voor rijke mensen geaccepteerd te krijgen. Maar dat is uiteraard wel wat er moet gebeuren."
Volgens Loorbach moet de maatschappelijke rekening van nieuwe technologie dus nadrukkelijker terechtkomen bij de partijen die van de economische opbrengsten profiteren.
8. Is directe actie tegen datacenters noodzakelijk?
Je sprak op LinkedIn steun uit voor actievoerders bij een Microsoft-datacenter. Je stelde dat de overheid gezamenlijke voorzieningen en natuurlijke hulpbronnen opoffert voor economische groei en noemde AI-bedrijven 'extractief kapitalistisch'.
Waar ligt voor jou de grens tussen gerechtvaardigd protest en het blokkeren van technologische ontwikkeling? En wat moet de overheid anders doen?
Loorbach: "Die directe actie gaat het datacenter niet stilleggen. Maar het is van de gekke dat die bouw is goedgekeurd.
Met een truc nog wel: een aanvraag voor drie datacenters in plaats van één hyperscale. Maar dat is het natuurlijk gewoon wel.
Directe actie is nodig om mensen wakker te schudden, het onderwerp op de agenda te zetten en hopelijk steeds meer maatschappelijke druk te ontwikkelen om de politiek tot verandering te dwingen.
Het zal helaas niet de laatste actie zijn."
Waarom het kabinet dit project geen hyperscale noemt
De discussie draait om drie datacentertorens in het Westelijk Havengebied van Amsterdam. Ontwikkelaar Pure Data Centres bouwt het complex, dat door Microsoft wordt gehuurd.
Critici beschouwen de drie torens als één grootschalig datacenter waarvoor de vergunningverlening de beperkingen op hyperscales feitelijk omzeilt.
De overheid maakt juridisch een ander onderscheid. In antwoorden op Kamervragen stelde het kabinet in april 2026 dat het project niet onder de landelijke definitie van een hyperscale valt, omdat het bebouwde vloeroppervlak onder de grens van tien hectare blijft. De oorspronkelijke bouwvergunning werd bovendien in 2020 verleend, voordat de landelijke beperkingen van kracht werden.
Actievoerders
voerden opnieuw actie bij de bouwplaats. De datacentersector
benadrukt daarentegen dat digitale infrastructuur noodzakelijk is voor onder meer zorg, onderwijs, betalingsverkeer en thuiswerken. De branchevereniging veroordeelde de bezetting.
Het verschil in perspectief raakt precies aan de vraag die Loorbach stelt: wie bepaalt hoeveel ruimte en energie digitale infrastructuur mag gebruiken, en welke maatschappelijke voordelen daartegenover moeten staan?
9. Welke drie veranderingen zou je direct doorvoeren in het Nederlandse AI-beleid?
Stel dat je de overheid mocht adviseren. Welke aanpassingen in beleid, wetgeving of economische organisatie zouden volgens jou de grootste positieve maatschappelijke impact hebben?
Loorbach: "Ten eerste: geen nieuwe bouw totdat het maatschappelijk nut is onderbouwd.
Ten tweede: een eerlijke prijs, waarin alle maatschappelijke kosten worden belast.
En ten derde: een milieubalans. Nieuwe ontwikkelingen moeten bijdragen aan de waterkwaliteit, een gezonde bodem en een gezonde omgeving."
Loorbach wil dus verder gaan dan het beperken van milieuschade. Nieuwe AI-infrastructuur zou volgens zijn voorstel ook aantoonbaar iets positiefs moeten bijdragen aan de natuurlijke omgeving.
10. Moeten we sommige toepassingen van AI helemaal niet willen?
Technologische vooruitgang laat zich niet eenvoudig tegenhouden. Nederland kan de wereldwijde ontwikkeling van AI niet zelfstandig stoppen. Hoeveel ruimte hebben we als samenleving nog om bewust 'nee' te zeggen tegen bepaalde toepassingen?
Loorbach: "Dat is lastig. Maar ik vind dat een overheid ons ook zoveel mogelijk tegen onszelf moet beschermen.
Zowel met betrekking tot AI die een eigen leven kan gaan leiden, als tegen het ongebreideld inzetten van AI voor consumptiedoeleinden. Denk aan kattenfilmpjes en dat soort toepassingen."
Het is een pleidooi om niet alleen naar de veiligheid van AI te kijken, maar ook naar de noodzaak van het gebruik ervan. Niet iedere technisch mogelijke toepassing hoeft volgens Loorbach vanzelfsprekend ruimte te krijgen.
Bonusvraag: Welke technologische ontwikkeling heeft je mening veranderd?
Je bent kritisch op de vanzelfsprekendheid waarmee technologische vooruitgang als iets positiefs wordt gezien. Is er een technologie waarover je de afgelopen jaren fundamenteel anders bent gaan denken?
Loorbach: "Ik ben eigenlijk alleen maar sceptischer geworden over nieuwe technologie. Maar wat de mobiele telefoon betreft, heb ik mijn mening toch moeten herzien..."
Een relativerend slot van een uitgesproken technologiecriticus. Ook voor Loorbach blijkt technologische verandering niet altijd precies te verlopen zoals vooraf verwacht.