AI onthult Romeins bordspel in museum Heerlen

Een bijna 2000 jaar oude kalkstenen steen uit de collectie van Het Romeins Museum blijkt geen decoratief object, maar een strategisch bordspel uit de Romeinse tijd. Met behulp van AI wisten onderzoekers de functie van het mysterieuze object te achterhalen.

In de ovale witte steen is een rechthoek gekerfd met daarin vier schuine strepen. Lange tijd was onduidelijk wat het patroon betekende. Dankzij gedetailleerde 3D-scans en kunstmatige intelligentie is nu vastgesteld dat het gaat om een strategiespel waarbij spelers elkaars pionnen moesten blokkeren.

Het onderzoek begon met uiterst nauwkeurige 3D-scans van het object. Volgens Luk van Goor van restauratieatelier Restaura maakten die scans zelfs minieme diepteverschillen zichtbaar.

Sommige groeven bleken een fractie van een millimeter dieper dan andere – een indicatie van intensiever gebruik. Ook de afgewerkte randen van de steen wijzen erop dat het om een voltooid object gaat en niet om een halffabricaat of bouwornament.

Het slijtagepatroon vormde uiteindelijk de sleutel tot het ontrafelen van de spelregels.

Voor de reconstructie is AI ingezet aan de Universiteit Maastricht. Daar loopt een onderzoeksproject naar historische strategiespellen.

Onderzoekers trainden het AI-model Ludii met de regels van ongeveer honderd middeleeuwse en oudere spellen uit hetzelfde culturele gebied.

Het model genereerde tientallen mogelijke varianten en speelde deze tegen zichzelf om te bepalen welke spelregels logisch en speelbaar waren. Vervolgens vergeleken onderzoekers de bewegingspatronen van pionnen met het slijtagepatroon op de steen.

Bij één specifieke set spelregels kwam het patroon exact overeen met de sporen die via de 3D-scans waren vastgesteld.

Tot nu toe waren vergelijkbare blokkadespellen vooral bekend uit de middeleeuwen. De vondst in Heerlen bewijst dat dit type strategiespel al eeuwen eerder werd gespeeld dan historici aannamen.

Volgens conservator Karen Jeneson is er geen twijfel mogelijk over de conclusie. Andere verklaringen, zoals een architectonisch element, zijn uitgesloten.

Het gaat daarmee om een tot nu toe onbekend Romeins bordspel, gespeeld met pionnen van glas, bot of aardewerk.

De ontdekking onderstreept hoe kunstmatige intelligentie een steeds grotere rol speelt in archeologisch onderzoek. Waar voorheen interpretatie grotendeels afhankelijk was van menselijke expertise, kan AI nu duizenden spelvarianten simuleren en analyseren.

Door digitale reconstructie en patroonherkenning ontstaat een nieuw venster op het dagelijks leven in de Romeinse tijd, inclusief hun vrijetijdsbesteding.

Wie het spel zelf wil proberen, kan de gereconstrueerde regels raadplegen via de Universiteit Maastricht.