Jan Rotmans wil zijn kennis laten voortleven met een AI-tweeling

De ongeneeslijk zieke hoogleraar Jan Rotmans laat een AI-versie van zichzelf bouwen die later lezingen moet geven en vragen beantwoorden. Daarmee wil hij zijn kennis doorgeven, ook na zijn overlijden. Zijn plan roept tegelijk een lastige vraag op: wie bewaakt wat zo'n digitale dubbelganger namens iemand zegt?

Studio The Synths maakt de avatar op basis van zijn boeken, wetenschappelijke publicaties en colleges. Ook zijn stem, uiterlijk en gezichtsuitdrukkingen zijn opgenomen, vertelt Rotmans in een interview met de NOS. De studio ontwikkelde eerder een digitaal evenbeeld van Ruud Gullit.

Rotmans, bekend van zijn werk aan klimaatmodellen en maatschappelijke veranderingen, heeft uitgezaaide prostaatkanker. Hij zegt nog volop actief te zijn en noemt de laatste onderzoeken bemoedigend. De digitale tweeling is voor hem een manier om zijn wetenschappelijke nalatenschap toegankelijk te houden.

De eerste onlineversie moet voor het einde van 2026 beschikbaar zijn. Later wil Rotmans een hologram dat over een podium kan bewegen. Dat zijn plannen: het project moet nog laten zien hoe overtuigend en betrouwbaar de digitale hoogleraar in de praktijk werkt.

Het verschil met een opgenomen college zit vooral in de interactie. Een video speelt terug wat iemand eerder heeft gezegd. Rotmans wil een systeem waaraan mensen nieuwe vragen kunnen stellen, met zijn bestaande werk als basis.

Zelf wil hij de avatar ook gebruiken als gesprekspartner. Hij hoopt bijvoorbeeld ideeën te krijgen over maatschappelijke ontwrichting bij een langdurige internetstoring. Of de AI daadwerkelijk bruikbare nieuwe inzichten oplevert, moet nog blijken.

Rotmans wil zulke antwoorden voorlopig zelf beoordelen. Wanneer hij dat niet meer kan, vertrouwt hij op anderen die fouten signaleren en corrigeren. Hij vergelijkt die aanpak met de manier waarop mensen op Wikipedia elkaars bijdragen controleren.

Iris van Rooij, AI-hoogleraar aan de Radboud Universiteit, noemt het initiatief in hetzelfde interview een “heel onwenselijke ontwikkeling”. Volgens haar schrijven mensen te gemakkelijk denkvermogen, betekenis en emoties toe aan een systeem dat een persoon nabootst.

Haar bezwaar raakt ook de omgang met wetenschappelijk werk. Boeken en artikelen bevatten woorden die een auteur bewust koos, binnen een bepaalde context. Een systeem dat daar nieuwe antwoorden van maakt, voegt een extra laag tussen de onderzoeker en de lezer toe.

Daar ligt een wezenlijk verschil tussen een doorzoekbaar archief en een sprekende dubbelganger. Bij een oorspronkelijke publicatie kan de lezer terugzoeken wat Rotmans schreef. Bij een nieuw AI-antwoord moet duidelijk zijn welke passages de uitspraak ondersteunen en welke formulering het systeem zelf heeft samengesteld.

Rotmans erkent dat zijn avatar fouten kan maken of standpunten kan verwoorden die hij niet onderschrijft. Uitgebreid testen moet dat risico verkleinen. Het systeem moet bovendien vragen buiten zijn deskundigheid kunnen weigeren. Een persoonlijke vervanger voor zijn gezin wil hij er niet van maken.

Rotmans geeft zelf opdracht voor zijn digitale evenbeeld. Dat verschilt wezenlijk van deepfakefraude, waarbij anderen iemands identiteit zonder toestemming inzetten. Beide toepassingen laten wel zien waarom AI-stemkloning en het nabootsen van gezichten om duidelijke afspraken vragen: herkenbaarheid kan een boodschap geloofwaardig laten lijken. Deepfakes zijn vaak irritant, maar kunnen dus ook voor een mooi iets worden ingezet.

Een bekend voorbeeld is de fraude bij ingenieursbureau Arup in Hongkong in 2024. Een medewerker maakte na een vervalste videovergadering ongeveer 200 miljoen Hongkongse dollar over. In de vergadering leken onder anderen de financieel directeur en collega's aanwezig. Arup bevestigde later tegenover de South China Morning Post dat het bedrijf slachtoffer was.

Ook in Nederland zijn concrete zaken bekend. De rechtbank Amsterdam beschreef in juni 2026 hoe een man met gemanipuleerde foto's 47 bankrekeningen op naam van anderen opende. De beelden misleidden het identificatieproces van ABN Amro. Een deel van de rekeningen kwam vervolgens bij bankhelpdeskfraude in beeld.

Die zaken zeggen niets over de bedoelingen van Rotmans of zijn ontwikkelaar. Ze maken wel duidelijk dat een herkenbaar gezicht of een vertrouwde stem onvoldoende bewijs vormt voor de herkomst van een boodschap. Bij een digitale wetenschapper komt daar een inhoudelijk risico bij: een fout antwoord kan het gezag van de echte onderzoeker meekrijgen.

De discussie sluit aan op die over AI-versies van overleden dierbaren, al richt Rotmans zijn project op kennisoverdracht. In beide gevallen ontstaat een systeem dat nieuwe uitspraken kan doen nadat de nagebootste persoon daar zelf geen correctie meer op kan geven.

Onderzoekers Linda Kool en Bo Hijstek van het Rathenau Instituut pleitten in 2025 daarom voor een datacodicil voor de digitale nalatenschap. Daarin zouden mensen bij leven kunnen vastleggen wat na hun dood met hun gegevens mag gebeuren, waaronder het maken van een chatbot of avatar.

Toestemming voor de bouw beantwoordt nog niet alle beheervragen. Wie mag later nieuwe informatie toevoegen? Wie beoordeelt klachten over een antwoord? En wie kan besluiten de avatar tijdelijk stil te zetten?

Voor een wetenschappelijke toepassing telt bovendien of gebruikers onderscheid kunnen maken tussen een oorspronkelijke uitspraak, een samenvatting en een nieuw gegenereerd antwoord. Bronverwijzingen, zichtbare correcties en duidelijke informatie over wie het systeem beheert, zouden die controle mogelijk maken. Hoe Rotmans en The Synths dat precies inrichten, moet bij de verdere ontwikkeling duidelijk worden.