Ambtenaren moeten met AI productiever werken, besparingsplan volgt in 2027

Het kabinet wil ambtenaren met AI productiever laten werken, maar concrete besparingsplannen volgen pas in het eerste kwartaal van 2027. De raming van 25.000 voltijdsbanen minder gaat over de volledige bezuinigingsopgave. Hoeveel daarvan dankzij AI mogelijk moet worden, staat nog niet vast.

De plannen voor een kleinere rijksoverheid combineren digitalisering met andere ingrepen. Het kabinet wil onder meer ICT-systemen standaardiseren, gezamenlijk inkopen en minder kantoorruimte gebruiken. Ook moet het keuzes maken over taken die de overheid anders of niet meer uitvoert.

De bezuiniging op de rijksdienst bedraagt 900 miljoen euro in 2027 en loopt op tot 3,5 miljard euro vanaf 2035. De geschatte personeelsreductie geldt over meerdere jaren. Onder meer politie en Defensie zijn uitgezonderd.

Een fte staat voor de arbeidsduur van een voltijdbaan, niet noodzakelijk voor één persoon. Bovendien zegt een kleinere personeelsomvang op zichzelf nog niet hoe die ontstaat. Minder werkzaamheden, niet-vervulde vacatures en hogere productiviteit zijn verschillende routes, met verschillende gevolgen voor medewerkers en burgers.

De belangstelling voor AI als besparingsmiddel bestaat al langer. AI Wereld schreef eerder over plannen om de externe ICT-inhuur met AI terug te dringen. Ook daarbij ging het om mogelijke opbrengsten, niet om al gerealiseerde besparingen.

Een evaluatie van Microsoft Copilot bij de Britse belastingdienst HMRC laat zien waarom dat onderscheid belangrijk is. In een proef kregen 3.000 medewerkers willekeurig toegang tot de AI-assistent. Deelnemers rapporteerden gemiddeld ongeveer een uur tijdwinst per werkweek.

De vrijgekomen tijd ging vooral naar extra werkzaamheden, betere kwaliteit en welzijn. Het onderzoek, gepubliceerd in juli 2026, steunde voor de tijdwinst grotendeels op zelfrapportage. Het is dus geen nauwkeurige meting van structureel lagere personeelskosten.

Voor een overheidsdienst kan extra capaciteit waardevol zijn. Medewerkers kunnen bijvoorbeeld achterstanden wegwerken zonder dat de bezetting daalt. Een besparingsplan moet daarom laten zien welk deel van de tijdwinst daadwerkelijk tot lagere uitgaven leidt en welk deel de dienstverlening verbetert.

De Algemene Rekenkamer constateerde in onderzoek uit 2024 naar AI bij de rijksoverheid dat organisaties bij 35 procent van de gebruikte systemen niet wisten of die aan de verwachtingen voldeden. Soms hadden zij vooraf geen duidelijk doel of criterium voor succes bepaald.

De Rekenkamer onderzocht 70 overheidsorganisaties. Veel toepassingen richtten zich op interne processen, zoals informatie doorzoeken en documenten verwerken. Dat zijn andere werkzaamheden dan het zelfstandig nemen van besluiten over burgers.

Voor een nieuwe toepassing ligt een vergelijking van het hele werkproces daarom meer voor de hand dan alleen een meting van de schrijfsnelheid. Ook controle, herstelwerk en opleiding kosten tijd. Aan de andere kant van het loket kunnen nieuwe taken ontstaan: gemeenten meldden bijvoorbeeld extra werk door vermoedelijk met AI opgestelde bezwaren. Harde tellingen van dat AI-gebruik ontbreken.

De overheid onderzoekt daarnaast welke technologie zij wil gebruiken. In een verkenning van open en Europese taalmodellen beschrijft TNO onder meer de behoefte aan technische flexibiliteit, transparantie en minder strategische afhankelijkheid.

Het onderzoek maakt onderscheid tussen gesloten modellen, modellen met downloadbare gewichten en verdergaande vormen van openheid. Alleen het etiket ‘Europees’ of ‘open’ vertelt dus niet welke controle een overheidsorganisatie krijgt.

De financiële afweging moet naast aanschaf en gebruik ook beheer, beveiliging en personele inzet meenemen. Pas met die kosten én een meetbaar resultaat wordt duidelijk of een AI-toepassing de rijksdienst goedkoper maakt, beter laat functioneren of beide.