ChatGPT op het gemeentehuis: nieuwe enquête vraagt wie de de baas is

The Intelligence Covenant Institute onderzoekt in september 2026 hoe Nederlandse gemeenten de controle houden over AI in hun dagelijkse werk. Volgens oprichter Robert Mekking hebben meer dan twintig gemeenten de vragenlijst al ingevuld. De nulmeting vraagt onder meer of medewerkers weten welke systemen ze gebruiken en of zij AI-uitkomsten daadwerkelijk kunnen controleren.

Een medewerker laat ChatGPT een eerste versie van een brief schrijven. Een collega gebruikt Copilot om een document samen te vatten. Een softwareleverancier voegt een AI-functie toe aan een bestaand pakket. Zulke toepassingen kunnen werk uit handen nemen, maar roepen ook een bestuurlijke vraag op: wie weet waar AI wordt ingezet, met welke gegevens en onder wiens verantwoordelijkheid?

Met de enquête AI-gebruik Nederlandse gemeenten wil The Intelligence Covenant Institute dat beeld scherper krijgen. Het instituut omschrijft zijn AI-nulmeting als een onderzoek naar gebruik, verwachtingen, afhankelijkheden en waarborgen. De melding dat meer dan twintig gemeenten al deelnemen, komt van Mekking. Er zijn nog geen onderzoeksresultaten gepubliceerd.

AI is in gemeentelijke organisaties geen toekomstmuziek meer. TNO vond in zijn overheidsbrede monitor van december 2025 81 publiek vindbare voorbeelden van generatieve AI bij Nederlandse overheden. Daarvan waren er 34 toepassingen bij gemeenten, veelal chatbots die ambtenaren helpen met informatie of contact met inwoners. AI Wereld schreef eerder over deze inventarisatie.

Die 34 zijn toepassingen, geen 34 verschillende gemeenten. TNO kon bovendien niet vaststellen hoe representatief de openbaar gevonden voorbeelden zijn. Individueel gebruik van openbare chatbots door ambtenaren viel buiten het onderzoek. Een overzicht van geregistreerde systemen vertelt dus niet vanzelf wat er achter een scherm in de dagelijkse praktijk gebeurt.

Ook de onderbouwing van de gevonden systemen is niet altijd openbaar. Bij 46 van de 81 toepassingen kon TNO op basis van beschikbare informatie niet vaststellen of een impacttoets was gedaan. Dat betekent uitdrukkelijk niet dat die toets ontbrak. Het laat wel zien hoe lastig het is om vanaf de buitenkant een volledig beeld te krijgen van risicoafwegingen.

De vragenlijst gaat verder dan de vraag of een gemeente ChatGPT gebruikt. Medewerkers kunnen aangeven of hun organisatie overzicht heeft over AI in losse tools én in bestaande software van leveranciers. Ook vraagt het instituut naar eigenaarschap, gemeentelijke afspraken, menselijke controle en de invloed die medewerkers hebben op het gebruik van AI. Wie het antwoord niet weet, kan dat aangeven.

Deelnemers hoeven volgens de toelichting bij de vragenlijst geen intern onderzoek te doen. Het gaat om hun professionele inschatting en invullen duurt naar verwachting vijf minuten. Het instituut noemt de meting een bestuurlijke thermometer, geen audit of ranglijst. De toelichting zegt dat uitkomsten alleen geaggregeerd met deelnemende organisaties worden gedeeld. Een vrijwillige peiling onder deelnemers kan zonder informatie over de deelnemersselectie geen representatief oordeel over alle Nederlandse gemeenten opleveren.

Gemeenten maken al verschillende keuzes. Amsterdam beschrijft ChatAmsterdam in het landelijke Algoritmeregister als een interne assistent voor onder meer schrijven en samenvatten. De gemeente vermeldt een privacy-impactbeoordeling en een ethische toets. Volgens de beschrijving beoordelen medewerkers zelf de antwoorden en neemt de assistent geen zelfstandig besluit.

Terneuzen registreerde Microsoft 365 Copilot Chat als hulpmiddel voor alle medewerkers. De gemeente stelt dat een organisatiebreed aangeboden tool het gebruik van ongecontroleerde alternatieven kan beperken. Ze benoemt tegelijk risico’s rond gevoelige gegevens en onjuiste antwoorden, en zegt daarom op scholing en menselijke controle in te zetten. Dit zijn de eigen toelichtingen van beide gemeenten, geen onafhankelijke beoordeling van de kwaliteit van hun maatregelen.

Het AI-governancekader van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten biedt gemeenten processtappen en rollen voor ontwikkeling, inkoop en beheer. De Europese Commissie wijst er daarnaast op dat organisaties die AI-systemen gebruiken sinds februari 2025 maatregelen voor AI-geletterdheid van betrokken medewerkers moeten nemen. De passende aanpak hangt af van de toepassing, het werk en de ervaring van de gebruikers. Een training alleen geeft een gemeente nog geen volledig zicht op alle AI-functies van haar leveranciers.

Wie bij een gemeente werkt en zicht heeft op AI-gebruik of de afspraken daarover, kan de enquête van The Intelligence Covenant Institute invullen. Ook voor een gemeente die nog zoekt naar duidelijke afspraken is deelname volgens de oproep welkom.

De nuttigste uitkomst kan straks juist zichtbaar maken waar medewerkers geen antwoord op hebben. Als niemand precies weet welke AI-functies actief zijn of wie een fout kan corrigeren, is dat een concreet startpunt voor bestuurders, inkopers en teams om hun eigen werkwijze tegen het licht te houden.