Kabinet wil kleinere overheid met AI, maar de rekensom volgt in 2027

Het kabinet publiceerde nieuwe plannen voor een kleinere rijksoverheid, met een rol voor kunstmatige intelligentie. Concrete AI-doelen en besparingsplannen volgen pas in het eerste kwartaal van 2027. Hoeveel de technologie moet opleveren, blijft in deze aankondiging nog open.

Daarmee ontstaat een belangrijke vraag voor de komende maanden: kan het kabinet aantonen dat AI de overheid goedkoper maakt, op tijd om aan de bezuinigingen bij te dragen? Een ambtenaar die sneller een document opstelt, levert immers nog geen aantoonbare besparing op de begroting op.

Staatssecretaris Eric van der Burg, verantwoordelijk voor Koninkrijksrelaties en Slagvaardige Overheid, werkt aan een brede hervorming van de rijksdienst. De algemene bezuinigingsopdracht bedraagt ongeveer 900 miljoen euro in 2027 en loopt op tot 3,5 miljard euro per jaar vanaf 2035.

Volgens een grove inschatting van het kabinet komt de totale opgave neer op ongeveer 25.000 voltijdbanen minder, verspreid over meerdere jaren. Dat is geen berekening van hoeveel banen AI kan overnemen. Onder meer politie en Defensie zijn van de bezuinigingen uitgezonderd.

Wie deze bedragen aan AI koppelt, schrijft de technologie dus een opbrengst toe die het kabinet nog niet heeft onderbouwd. De rijksoverheid kan ook goedkoper worden door minder kantoorruimte te gebruiken, gezamenlijk in te kopen of taken te schrappen. Om de bijdrage van AI te beoordelen, moeten die effecten afzonderlijk zichtbaar worden.

De verwachting dat AI personeelskosten kan drukken, bestaat al langer. AI Wereld schreef in april 2025 over plannen om met AI de externe ICT-inhuur terug te dringen. Ook toen ging het om onderzoek naar mogelijke besparingen.

De opvallendste kanttekening staat in de bijlage bij de nieuwe Kamerbrief: “Overschat de formatieve effecten van digitalisering en AI niet.” Daarmee bedoelt het kabinet de gevolgen voor de omvang van het personeelsbestand.

De brief kijkt terug op eerdere bezuinigingen. Beloften van lagere kosten en minder personeel door digitalisering en automatisering kwamen volgens die terugblik niet uit. Er kwamen ook nieuwe taken, extra capaciteitsbehoefte en meer externe inhuur bij.

Het kabinet rekent nu met maximaal 0,5 procent algemene efficiencywinst per jaar. Daarmee kan naar eigen inschatting ongeveer een derde van de totale bezuinigingsopdracht worden ingevuld. Voor de rest zijn inhoudelijke keuzes nodig over wat de overheid anders, minder of niet meer doet. Die 0,5 procent is geen voorspelling van de opbrengst van AI.

Ook de AI-paragraaf bevat voorwaarden: beveiliging, betrouwbare gegevens en digitale soevereiniteit. Het kabinet noemt daarnaast aanpassingen aan de infrastructuur en een fundamentele herziening van werkprocessen.

Die voorwaarden horen bij de financiële afweging. Een AI-systeem aanschaffen is één stap; medewerkers opleiden, gegevens bruikbaar maken en de uitkomsten controleren kosten eveneens geld en tijd. Een besparingsraming moet laten zien wat daarna overblijft.

Een evaluatie van de Britse belastingdienst HMRC, gepubliceerd in juli 2026, laat zien waarom tijdwinst en lagere uitgaven verschillende uitkomsten zijn. Tijdens een proef in het najaar van 2024 kregen 3.000 medewerkers willekeurig een licentie voor Microsoft Copilot toegewezen. Deelnemers rapporteerden gemiddeld ongeveer een uur tijdwinst per werkweek.

De meeste gebruikers besteedden de vrijgekomen tijd aan meer regulier werk, betere kwaliteit en hun welzijn. De tijdwinst berustte grotendeels op zelfrapportage; het rapport waarschuwt dat de schatting geen precieze effectmeting is. De uitkomst laat dus vooral zien dat AI extra werkcapaciteit kan opleveren.

Voor een overheidsdienst met achterstanden kan dat waardevol zijn. Als medewerkers meer aanvragen afhandelen met dezelfde bezetting, kunnen burgers eerder een antwoord krijgen. De personeelsrekening hoeft daardoor niet te dalen. Het kabinet moet kiezen welk resultaat het nastreeft en welk deel van eventuele tijdwinst beschikbaar is om daadwerkelijk te besparen.

Daarbij telt het hele werkproces. Een snelle eerste samenvatting helpt minder wanneer een medewerker veel tijd nodig heeft om fouten te herstellen. Andersom kan een goed systeem juist herhaald zoekwerk voorkomen. Alleen meten hoe snel AI een tekst produceert, zegt daarom weinig over de kosten van een volledig afgehandeld dossier.

Bovendien kan AI ook aan de kant van burgers de werkdruk veranderen. Sommige gemeenten meldden onlangs extra werk door vermoedelijk met AI geschreven bezwaarschriften, onder meer door onjuiste verwijzingen. Die meldingen komen uit een steekproef van Tweakers; harde tellingen van AI-gebruik ontbreken. Het is een aanwijzing dat een kostenberekening ook rekening moet houden met veranderende aanvragen en extra controlewerk.

De noodzaak van goede metingen is al langer bekend. De Algemene Rekenkamer stelde in een onderzoek uit 2024 vast dat overheidsorganisaties bij 35 procent van hun gebruikte AI-systemen niet wisten of die aan de verwachtingen voldeden. Soms ontbrak vooraf een duidelijk doel of een omschrijving van succes.

Voor een geloofwaardig besparingsplan moet het kabinet daarom per toepassing uitleggen wat verandert. Welke werkzaamheden neemt AI over of ondersteunt het? Hoeveel tijd kostte een dossier vooraf, en hoeveel daarna, inclusief menselijke controle? Blijven de kwaliteit en bereikbaarheid van de dienstverlening op peil?

Vervolgens moet de financiële vertaling volgen. Welke investeringen zijn nodig, welke terugkerende kosten ontstaan en wanneer dalen de uitgaven? Ook moet duidelijk zijn of een organisatie minder externe mensen inhuurt, vacatures niet vervult of de beschikbare medewerkers juist inzet om achterstanden weg te werken.

Het eerste kwartaal van 2027 wordt daarmee een moment om de aannames te beoordelen. Doelen en plannen zijn op zichzelf nog geen gerealiseerde besparingen. Ze moeten wel genoeg houvast bieden om later te controleren wat AI werkelijk heeft bijgedragen.

Zonder die uitsplitsing kan een lagere personeelsrekening straks ook het gevolg zijn van geschrapte dienstverlening. Juist daarom moet het kabinet laten zien welk werk dankzij AI goedkoper kan, en welk werk het om politieke redenen niet meer wil doen.