Moet ontslag makkelijker worden door AI? VVD legt vraag bij kabinet

VVD-Kamerlid Ingrid Michon-Derkzen wil van het kabinet weten of de opkomst van AI aanleiding is om het ontslagrecht verder te versoepelen. Ze stelt ook vragen over scholingsgeld waarmee werknemers naar ander werk kunnen overstappen. Aanleiding zijn publicaties over de economische gevolgen van AI en het groeiende aandeel hogeropgeleiden in de WW.

In de schriftelijke vragen, ingediend op 4 november, richt zij zich tot Hans Vijlbrief, minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, en Thierry Aartsen, minister van Werk en Participatie. De vragen vormen geen Kamerbesluit en veranderen de ontslagregels niet.

Michon-Derkzen vraagt naar de uitwerking van een versoepeling van het afspiegelingsbeginsel, waarvoor zij naar het coalitieakkoord verwijst. Ook wil ze weten of het kabinet mogelijkheden ziet om de preventieve ontslagtoets te versoepelen. Die toets gaat over de beoordeling van een ontslag voordat het plaatsvindt.

Het afspiegelingsbeginsel bepaalt bij ontslag om bedrijfseconomische redenen welke werknemers als eerste voor ontslag in aanmerking komen. Werkgevers moeten daarbij onder meer rekening houden met leeftijdsgroepen en de duur van het dienstverband. De leeftijdsopbouw binnen uitwisselbare functies moet na de ontslagen ongeveer gelijk blijven.

Een aanpassing kan gevolgen hebben voor wie een werkgever bij een reorganisatie voor ontslag voordraagt. De vragen bevatten nog geen uitgewerkt voorstel.

UWV beschrijft in Regio in Beeld Nederland 2026-2027 een verschuiving onder mensen met een WW-uitkering. In de eerste helft van 2022 had 30 procent een hbo- of wo-opleiding. Voor 2026 noemt het rapport 38 procent, een stijging van 8 procentpunt.

Dat cijfer beschrijft de samenstelling van de groep WW-gerechtigden. Het betekent dus niet dat 38 procent van alle hogeropgeleiden werkloos is.

UWV noemt verschillende verklaringen. Nederlanders zijn gemiddeld hoger opgeleid. Onder programmeurs en softwareontwikkelaars spelen daarnaast reorganisaties in sectoren zoals het bankwezen mee. AI kan volgens de uitkeringsinstantie ook invloed hebben.

Bij marketing- en reclamemedewerkers en marktonderzoekers noemt UWV een vermoedelijk verband met AI die taken overneemt. Een berekening die de bijdrage van AI onderscheidt van reorganisaties en andere oorzaken, ontbreekt bij deze vergelijking.

De Nederlandsche Bank (DNB) kijkt in haar nieuwe analyse naar de technische mogelijkheden van AI. Ongeveer een kwart van de Nederlandse werkenden heeft een beroep waarin AI bij minstens de helft van de taken de uitvoering kan versnellen.

Hbo- en wo-opgeleiden vormen 62 procent van de werkenden in beroepen die sterk aan AI zijn blootgesteld. Onder alle werkenden is hun aandeel 45 procent. Vooral functies met veel informatieverwerking, zoals softwareontwikkeling en accountancy, scoren hoog.

De maatstaf laat zien waar taken kunnen veranderen. Wat werkgevers vervolgens doen met eventuele tijdwinst, bepaalt mede de gevolgen voor banen. Ze kunnen werk anders verdelen, meer produceren of nieuwe diensten aanbieden.

DNB doet met deze cijfers geen voorspelling van het aantal ontslagen. Dat onderscheid kwam ook aan bod in de eerdere uitleg van AI Wereld over het DNB-onderzoek.

Michon-Derkzen vraagt ook hoeveel geld opleidings- en ontwikkelingsfondsen beschikbaar hebben en welke belemmeringen de besteding tegenhouden. Ze wil weten of deze sectorale fondsen breder toegankelijk kunnen worden, zodat scholing ook een overstap naar een andere sector ondersteunt.

DNB adviseert in de toelichting op het onderzoek om werknemers vroeg bij de invoering van AI te betrekken. Als ander werk nodig blijkt, moet begeleiding beginnen voordat iemand zijn baan verliest. Daar horen scholing, loopbaanadvies en hulp bij het vinden van nieuw werk bij.

Voor organisaties begint die voorbereiding ook bij AI-geletterdheid op het werk: medewerkers moeten begrijpen waarvoor zij AI inzetten, welke beperkingen het systeem heeft en wanneer zij zelf moeten ingrijpen.