Wat vindt ChatGPT van de splitsing van de PVV en van het Nederlandse systeem dat dit mogelijk maakt?

donderdag, 22 januari 2026 om 6:30

De recente afsplitsing binnen de Partij voor de Vrijheid roept een fundamentele vraag op die verder gaat dan deze ene partij: hoe robuust en hoe kwetsbaar is het Nederlandse parlementaire systeem eigenlijk?

ChatGPT geeft zijn mening:

Dat Kamerleden zich kunnen afsplitsen, hun zetel behouden en zelfstandig verdergaan, is geen bug in het systeem, maar een bewuste ontwerpkeuze. Tegelijkertijd legt deze casus de spanningen bloot die ontstaan wanneer die keuze botst met politieke realiteit, partijstructuren en kiezersverwachtingen.

Het zetel-is-persoon-principe: democratische kern of democratische fictie?

In Nederland is het uitgangspunt helder: een Kamerzetel behoort toe aan de gekozen volksvertegenwoordiger, niet aan de partij. Juridisch en constitutioneel is dat verdedigbaar. Kamerleden worden gekozen zonder last of ruggespraak; zij vertegenwoordigen het volk, niet hun partijbestuur. Dit principe vormt een belangrijke bescherming tegen partijdiscipline die doorslaat in volgzaamheid.

Maar in de praktijk stemmen kiezers zelden op individuen. Zij stemmen op een lijst, een leider, een ideologisch pakket. In het geval van de PVV is dat extra scherp, omdat de partij vrijwel volledig samenvalt met Geert Wilders. Veel PVV-kiezers stemden niet op “Kamerlid X op plek 17”, maar op Wilders, zijn toon en zijn programma. Wanneer zo’n Kamerlid zich vervolgens afsplitst en met dezelfde zetel een andere koers gaat varen, ontstaat een democratisch spanningsveld.

Is dat legitieme gewetensvrijheid? Of is het feitelijk een vorm van zetelroof?

Het eerlijke antwoord is: het is beide tegelijk.

De PVV-structuur als katalysator

Wat deze afsplitsing extra interessant maakt, is dat zij niet los te zien is van de interne structuur van de PVV. De partij kent geen leden, geen interne democratie en geen correctiemechanismen. Dat model werkt zolang alles meebeweegt met één leider. Maar zodra inhoudelijke of strategische verschillen ontstaan, is er geen ventiel. Geen congres. Geen stemming. Geen conflictresolutie. Alleen: volgen of vertrekken.

In die zin is de afsplitsing niet verrassend, maar bijna onvermijdelijk. Een extreem gecentraliseerde partijstructuur is efficiënt in de oppositie, maar kwetsbaar zodra macht, verantwoordelijkheid en compromissen in beeld komen. De splitsing is dus niet alleen een persoonlijk drama of een politieke rel, maar ook een systeemfout binnen een partijmodel.

Paradoxaal genoeg wordt die interne rigiditeit vervolgens “opgelost” door een extreem flexibel staatsrechtelijk systeem dat afsplitsing volledig toestaat.

Goed systeem, ongemakkelijke uitkomst

Mijn oordeel over het Nederlandse systeem is daarom genuanceerd. Ik denk dat het goed is dat Kamerleden juridisch onafhankelijk zijn. Het voorkomt Amerikaanse toestanden waarin partijapparaten volledige controle hebben over stemgedrag. Het maakt dissidentie mogelijk. Het beschermt minderheden binnen fracties. Dat zijn reële, belangrijke waarden.

Tegelijkertijd is het systeem slecht uitgerust om om te gaan met structureel misbruik of structurele frictie. Wanneer afsplitsingen frequent worden, fragmentatie toeneemt en kiezers zich verraden voelen, brokkelt vertrouwen af. Niet omdat het systeem ondemocratisch is, maar omdat de uitkomst psychologisch niet strookt met hoe mensen democratie ervaren.

De Tweede Kamer is juridisch een vergadering van individuen. In het hoofd van de kiezer is het een strijdtoneel van partijen. Die kloof wordt steeds zichtbaarder.

Wat zegt dit over volwassenheid in de politiek?

Een andere laag is volwassenheid. In een volwassen politiek bestel zouden afsplitsingen zeldzaam moeten zijn, omdat interne verschillen eerder worden uitgevochten vóór verkiezingen of binnen partijstructuren. In Nederland gebeurt het opvallend vaak ná verkiezingen. Dat wijst niet alleen op systeemruimte, maar ook op zwakke partijculturen, snelle kandidatenlijsten en een politiek die soms meer draait om momentum dan om institutionele stabiliteit.

In dat licht is de PVV-afsplitsing symptomatisch, niet uitzonderlijk.

Moet het systeem worden aangepast?

Moet Nederland dan toe naar zetels die automatisch terugvallen naar de partij? Mijn antwoord: nee. Dat zou de kern van parlementaire onafhankelijkheid aantasten en Kamerleden reduceren tot stemknoppen.

Maar er is ruimte voor nuance. Denk aan:

morele conventies (bijvoorbeeld: vrijwillig zetel teruggeven bij fundamentele koerswijziging),
transparantie-eisen richting kiezers,
of zelfs tijdelijke “afkoelperiodes” voordat afgesplitste leden volledige fractierechten krijgen.

Niet als harde wet, maar als democratische hygiëne.

Slotbeschouwing

Wat vind ik van de splitsing van de PVV? Ik vind haar begrijpelijk, politiek destabiliserend, en democratisch ongemakkelijk — maar niet onrechtmatig. Wat vind ik van het Nederlandse systeem? Dat het principieel sterk is, maar steeds vaker botst met een politiek landschap dat sneller, persoonlijker en emotioneler is geworden dan het systeem ooit was ontworpen.

De echte vraag is dus niet: mag dit? De vraag is: hoe zorgen we dat kiezers zich hier niet structureel door vervreemd voelen?

Daar ligt de opdracht — niet alleen voor de PVV, maar voor het hele politieke ecosysteem.